Dramaturgie van het toeval

Door: Boris Paval Conen

In De 9 dagen van de gier volgen we grofweg 12 personages in 7 hoofdlijnen die ieder hun eigen verhaal vertellen. Soms grijpen de verhaallijnen in elkaar maar vaak ook niet. De verhaallijnen zijn niet plotmatig met elkaar verbonden maar thematisch. Het gaat bijna allemaal over DOOD, zowel concreet als overdrachtelijk (in de vorm van loslaten of afscheid nemen). Tijdens de afleveringen springen we van het ene naar het andere personage. In één aflevering echter komen alle belangrijke personages, door een samenloop van – toevallige – gebeurtenissen, op dezelfde plek bijeen. Dit moment – een verjaardagsfeest – is voor enkele van de personages een kantelpunt in hun dramatische lijn, terwijl het voor anderen enkel een bevestiging is van wat we al weten. De toevallige samenkomst zal dus voor een aantal lijnen altijd toeval blijven.

Over dit kleine aspect – toeval – wil ik het hier nu hebben.

Tijdens het schrijven van De 9 dagen van de gier heeft de genoemde feestscène – die een groot deel van één aflevering omvat – nooit ter discussie gestaan. Als er in de serie één moment is waar we nadrukkelijk de hand van de maker voelen dan is dat hier; er was namelijk nogal wat duw en trekwerk in de scripts nodig om dit op een organische manier in elkaar te vlechten.
We konden de noodzaak heel goed motiveren; De samenkomst is niet van belang voor de plot maar het brengt de arena van de serie – die zich verspreidt over de stad Rotterdam afspeelt – terug tot in een notendop. We verplaatsen ons niet meer maar zwenken eenvoudig de camera. Er ontstaat gevoelsmatig logica in de onlogica. Dus alhoewel het niet nodig is voor de plot, versterkt het wel het gevoel dat alles wat er in de serie gebeurt toch met elkaar verbonden is. Het maakt de kijker nieuwsgierig om verder te kijken omdat ze het gevoel krijgt dat – hoe onduidelijk het ook soms kan zijn – er toch samenhang is. Dat een groot deel van de toevalligheid ook altijd toeval zal blijven, doet hieraan vreemd genoeg geen afbreuk. Het maakt voor mij dat binnen de constructie van de serie het meest geconstrueerde deel – het feest - vreemd genoeg het meest natuurlijk aanvoelt.

Om helder te krijgen wat ik nu wil zeggen - als ik het heb over toeval - wil ik iets meer vertellen over de serie waaraan ik nu werk. Ik zal proberen kort samen te vatten waarover het gaat.

De wonderen van Barslet is een fascinerend verhaal over een klein afgelegen dorpje waar zich in een korte tijd een aantal vreemde gebeurtenissen afspelen; de mysterieuze dood van een jongen, een pyromaan, een kleuter met voorspellende gaven en een heuse vissenregen. In de 7 delen van de serie focussen we ons elke keer op een ander personage. Elke keer zien we opnieuw dezelfde reeks van gebeurtenissen, maar dan wel verteld vanuit een ander perspectief. Met iedere andere zienswijze worden de conclusies uit de voorafgaande aflevering op de kop gezet, in een ander daglicht gesteld of soms keihard tegengesproken. Het is alsof je een caleidoscoop in handen hebt waarmee je met elke draai – met dezelfde ingrediënten - een totaal nieuw beeld kan creëren. Doordat we gedurende de afleveringen telkens een beetje opschuiven in de tijd zie je de uiteindelijke ontknoping pas in de laatste aflevering.

In elke aflevering staat de vissenregen centraal. Een bizar en surrealistisch gebeuren dat in de serie 7 verschillende verklaringen krijgt; onder andere een bom uit WOII, een publiciteitsstunt, een windhoos, een teken van god... Omdat het gebeuren zo vreemd en onverklaarbaar is, werkt het totaal ontregelend op de – ogenschijnlijk - vreedzame dorpsgemeenschap. Alsof alles wat er onder het oppervlak suddert en broeit eruit gedwongen wordt. Alsof de onverklaarbaarheid van dit fenomeen direct het gevoel van veiligheid aantast en de dorpelingen agressief doet zoeken naar een nieuw evenwicht.

Net als in De 9 dagen van de gier volgen we een groep mensen wiens verhalen niet plotmatig maar thematisch met elkaar verbonden worden. Het omvattende thema staat nu in het teken van SCHULD; In hoeverre is het individu zelf verantwoordelijk voor zijn of haar daden? Of ligt de verantwoordelijkheid binnen de gemeenschap waarin ieder individu slechts een radertje is in een keten van oorzaak en gevolg...

Het is alsof de eerder genoemde feestscène uit De 9 dagen van de gier als uitgangspunt was genomen voor een hele serie. De verschillende vreemde gebeurtenissen betekenen niet voor ieder van de hoofdpersonages hetzelfde. Waar het voor de één een kantelpunt in hun dramatische lijn betekent, is het voor de ander een vreemde toevalligheid dat niet meteen een verklaring krijgt. Nog meer dan in De 9 dagen van de gier is ‘toeval’ een belangrijke speler in de manier hoe de serie gebracht wordt.

Alhoewel we mei 2010 beginnen met draaien zijn we – na 4 jaar schrijven – nog zeker niet klaar. Alle ingrediënten van één aflevering komen terug in de andere zes. Als je dus iets in één aflevering wil aanpassen, dan heeft dat dus onmiddellijk gevolgen voor de andere zes. Niets is saaier dan 7 keer hetzelfde te zien, dus door telkens met een ander personage mee te gaan moeten we telkens ook iets anders ontdekken, iets anders ervaren.
De scripts zijn dus een enorme puzzel. En om grip te houden op dat wat we willen vertellen hebben we aanvankelijk ook het project als een puzzel benaderd. Een puzzel die samen met de kijker ontrafeld wordt. Maar waar waren de personages? Ze voelden als pionnen die – bepaald door ons, de makers – over het speelbord heen er weer geschoven werden. De regie van bovenaf was veel te sterk voelbaar. Het ontbreken van een dwingende plot in de relatie tussen de verschillende verhaallijnen zou ruimte moeten geven voor schijnbare toevalligheden die het thematische uitgangspunt ondersteunen. Maar de vastgelegde reeks van gebeurtenissen gaf veel te weinig ruimte hiervoor.
Toeval voelt niet als toeval...

Dus alhoewel we de financiering al een jaar geleden rond hadden, hebben we toch besloten om nog een keer alle scripts grondig te herschrijven. We laten de rigide constructie nu meer los. Niet het thema, niet de gebeurtenissen, maar de personages staan nu centraal. Alles wordt nu gewogen in hoeverre het iets betekent voor de hoofdpersoon. Wat vertelt het over hem of haar? Kunnen we meegaan in diens ontwikkeling? Raakt het ons genoeg?
Hoe meer de personages tot leven komen, hoe meer ruimte er ontstaat om speelser en – vertrouwend op je intuïtie en gevoel – op een associatieve manier met de gebeurtenissen om te gaan. Door te accepteren dat niet ieder ‘wonder’ of ingrijpende gebeurtenis in Barslet voor ieder personage iets moet betekenen, ontstaan er vreemd genoeg nieuwe verbindingen die veel spannender en verrassender zijn. Niet de perfectie van de puzzel is het doel maar juist de imperfectie...

En nu kom ik dus bij de kern van het punt dat ik probeer te maken en onder woorden probeer te brengen:

Als ik in het echte leven geconfronteerd wordt met een toevallige ontmoeting of gebeurtenis dan doet dat iets met hoe ik naar mijn eigen leven kijk. Als een gebeurtenis echt toevallig is dan kan ik hem niet plaatsen en dan vraag ik me af of het iets te betekenen heeft en tegelijk of het wel iets te betekenen moet hebben. In ieder geval doet het iets met me.
In het maken van films lijkt het juist zo dat alle gebeurtenissen – hoe onverwacht en ogenschijnlijk willekeurig – uiteindelijk altijd betekenis moeten krijgen. Tijdens elke scenariobespreking is het een constant wegen: Wat voegt het toe? Wat vertelt het? Is het belangrijk genoeg? En tijdens de montage gebeurt het opnieuw. In de schaars beschikbare tijd die we hebben – om de aandacht van de kijker vast te houden – is constant de vraag aan de orde wat we kiezen om wel of niet te laten zien? Is er wel plaats voor gebeurtenissen die niet direct het verhaal – de plot - dienen? Niets is zo dodelijk als een willekeurige opeenvolging van scènes; het verwart, het roept vragen op, het leidt af. En als het te lang duurt dan haakt de kijker af.

Toch ervaar ik het zelf dat juist de films waarin dingen gebeuren die niet meteen (of soms nooit) te plaatsen zijn nu net diegene zijn die me fascineren en bijblijven. Net zoals dat voor mij in het echte leven geldt.

Als er ergens ruimte is om hiermee te spelen dan is het wel in een epische serie. Omdat hier - naast plot - een tweede meer thematisch verhaal verteld kan worden, dat op een associatieve en indirecte manier de kijker kan raken. Hier mogen dingen gebeuren waarbij je niet meteen het doel voelt, maar die onbewust door blijven werken en die heel langzaam onderhuids hun effect sorteren. In een epische serie kan er ruimte zijn voor toevalligheden die ook echt als toeval ervaren mogen worden.