Of neem het optreden bij Letterman waarin hij vertelt dat het slecht gaat. Het publiek lacht. Hij hoest en het publiek lacht harder. Hij vraagt hen waarom ze lachen en dat hij een serieus verhaal vertelt. Het publiek houdt niet op. Dat is pijnlijk als je weet dat hij enige tijd later aan longkanker overlijdt. Of toch niet? Want met Kaufman weet je het nooit. Er is een uitvaartdienst en een graf maar het zou ook allemaal een grap kunnen zijn…
Kaufman is eigenlijk geen komiek. Zelf zegt hij dat hij nooit een grap heeft verteld, dat hij zelfs niet weet wat grappig is. Hij is choquerend, tegendraads, onaangepast – zet zijn publiek op het verkeerde been en laat ze bulderen om onbenulligheden. Hij wil spelen met het brein van zijn publiek – maar als hij bekender wordt moet hij steeds extremere middelen gebruiken.
Kaufman doet dingen die me erg aanstaan: hij schept een eigen universum, onderzoekt als entertainer zijn verhouding met “publiek” en de grens tussen werkelijkheid en illusie. Het is conceptuele kunst, maatschappij kritiek en Sesamstraat bij elkaar. Het is jammer dat deze elementen in de vorm en het point of view van Formans film nauwelijks een plaats hebben gekregen. Misschien had Forman (doordat de film geautoriseerd moest worden?) niet genoeg afstand van zijn onderwerp? Vergelijk Man on the moon met Amadeus. In Amadeus wordt door de gekozen vorm en het point of view een wereld gecreëerd die wel grotesker en absurder is dan de werkelijkheid.
Ik maak als regisseur tot nu vooral kinderprogramma's. De vraag is dan ook wat ik kan zeggen over Formans keuzes. Toch denk ik: hoe veel spannender zou Man on the moon geweest zijn als Forman hetzelfde had gedaan als bij Amadeus? De werkelijkheid op zijn kop zetten!
Stel: Twee bloggers onderzoeken vanuit hun bewondering of Kaufman nog leeft – een complotfilm in de lijn van JFK. Uiteindelijk ontmoeten ze hem, denken ze. En vanuit deze 25 jaar oudere, levende Andy wordt zijn zwaar gekleurde levensverhaal verteld. Dat zou een film zijn geweest die ik gemaakt had willen hebben. Met Jim Carrey in de hoofdrol, graag. Dat dan weer wel.