De voorbarige en de koninklijke weg: de solidariteit met Polanski

Door: Jurriën Rood

Nee, natuurlijk niet. Ze hebben gewoon te snel gesproken en te weinig geweten. Destijds, toen het gebeurd was, hing rond de berichtgeving over de zaak de suggestie dat het ging om een valse beschuldiging van een groupie-achtig meisje, dat de spanning zelf gezocht had en daarna teruggeschrokken was. Wat volgde werd gezien als een overreactie van het Amerikaanse rechtssysteem - alles uit officieel Amerika was toen verdacht. Natuurlijk moest Polanski daarvoor vluchten, gelukkig was hij op tijd weg etc., etc. Ondanks deze schijn van onschuld heeft de kwestie Polanski jarenlang achtervolgd. Hij was enige tijd (na Tess) min of meer onzichtbaar en onaanraakbaar, een soort paria van de filmindustrie. Tot hij sterk terugkwam met Frantic, kennelijk weer bankable was voor grote producties en begon aan een volgende serie sterke films. Hij schreef ter rehabilitatie ook een autobiografie, Roman, waarin de 'kwestie' ter sprake kwam. Ik herinner me een lang interview bij de BRT over het boek: Polanski ontkende niet seks gehad te hebben, wel dat hij kon weten dat ze minderjarig was, en ook verkrachting. Dit schreef hij: 'I entered her, she wasn't unresponsive'. Wat nog steeds van alles kan betekenen en ook wáár kan zijn.

Eigenlijk komt het door een film, de documentaire Roman Polanski: wanted and desired (2008), dat de zaak weer is opgerakeld. Door het graafwerk van die film zijn verklaringen openbaar geworden met details, onsmakelijke lichamelijke details, die destijds niet bekend waren. Ze kunnen onwaar zijn, maar lijken eerder wáár. Ze vertellen over seks met een erg jong meisje dat niet wil. Misschien moet je überhaupt niet over zo'n zaak spreken zonder je af te vragen welke praktische, lichamelijke werkelijkheid schuilgaat achter alle opwinding. En je afvragen hoe je daar zelf over denkt.

Oké, bij deze: Seks met een vrouw die niet wil - niet doen, no way. De opwinding, de lol bestaat er juist uit dat zij wíl. Seks met een erg jong meisje, in een land met strenge wetten - heel riskant. Seks met een erg jong meisje (in datzelfde land) dat niet wil - oh man, totaal foute boel. Waarom hebben de filmers dit niet aangevoeld? Ligt het soms aan de term 'verkrachting', die we automatisch associëren met geweld? Maar het bestaat ook dat iemand een ander zijn wil oplegt op seksueel gebied, zónder geweld. En het draait uiteindelijk om die wil, om het recht op zelfbeschikking en de baas zijn over je eigen lichaam. Praktisch om zinnetjes als: 'ik wil niet', 'ik wil naar huis', 'doe niet', 'laat me gaan'. Misschien zijn ze nooit gezegd, maar als je het nieuwe materiaal leest of de docu bekijkt, heeft de oudere man de schijn sterk tegen. Ook snap ik niet goed waarom hij, als het inderdaad niet meer was dan 'verleiding van een minderjarige', twintig jaar later met de inmiddels volwassen vrouw een schikking van een half miljoen euro zou treffen.

Afijn, ik kan nog meer argumenten aandragen die tegen Polanski pleiten, het blijven uiteindelijk gissingen, vermoedens en circumstantial evidence. Waar het mij om gaat is dat aan de andere kant, die van de supporters van Polanski, de argumenten eigenlijk ontbreken. Hij is 'zeer gerespecteerd' (dat ís hij), het is erg lang geleden (waar) en waarom nú, waarom in Zwitserland etc? Dat zijn geen argumenten, dat zijn hooguit verzachtende omstandigheden. Daarop kan je geen solidariteitsverklaring baseren. De filmmakers waren kennelijk verbaasd en geschrokken dat deze pijnlijke kwestie niet allang geschikt was, net als ikzelf. Zijn ze intussen ook geschrokken van het nieuwe materiaal? Ik vind dat ze ruimschoots voor hun beurt gepraat hebben in een erg netelige kwestie. Ze bedoelen toch niet dat een gerespecteerd filmmaker anders behandeld moet worden dan willekeurig welke burger?

In Californië is zojuist Roger Avary veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf wegens het veroorzaken van een dodelijk auto-ongeluk. Avary is filmmaker en co-scenarist van Pulp Ficton. Geen filmersbond is voor hem in het geweer gekomen. In zo'n geval doet men er liever het zwijgen toe. Misschien waren er allerlei verzachtende omstandigheden. Maar 'hij heeft het gedaan', zal men zeggen, en hij heeft bekend, dus moet hij zitten. Bij Polanski geloven de collega's kennelijk voetstoots dat hij het niet gedaan heeft. Of in elk geval... niet gedaan zou moeten hebben. Ik ben bang dat de filmersreactie vooral draait om de onwil in te zien dat een bewonderde kunstenaar een nare misstap kan begaan. Die onwil voel ik ook.

Wat moeten de filmverenigingen, de FERA, de DDG, wèl doen? In een verklaring pleiten voor een verjaringstermijn van verkrachting in Amerika - meer iets voor juristen. Pleiten voor een generaal pardon voor verdachten die vluchten voor justitie? Hè ja. Een voorzichtig bezorgde verklaring opstellen met enerzijds-anderzijds? - onwaarschijnlijk. Dan zou ik eigenlijk niets zeggen en de adem inhouden. Wat zou Polanski moeten doen? De koninklijke weg is: naar Amerika gaan en daar, voor een rechtbank, vechten voor wat hij en zijn argumenten waard zijn. Dat zou ik indrukwekkend vinden en met zo'n houding zou ik solidair zijn.

Nog één ding. Volgens de berichten werkt de filmer in zijn Zwitserse cel gewoon door aan de montage van zijn nieuwste film. Geen wonder, in de tijd van FinalCut en de MacBook. Het wordt gepresenteerd als het zoveelste staaltje van rebellie. Maar eigenlijk is het een argument te meer om zich ter beschikking te stellen van justitie; hij kan gewoon doorwerken.

Jurriën Rood, oktober 2009.